Nhu cầu cấp thiết của một hành lang pháp lý mới
Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng, AI là lĩnh vực mới nhưng có tốc độ phát triển rất nhanh, tác động sâu rộng đến kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh cũng như phương thức quản trị quốc gia. Vì vậy, việc Việt Nam sớm ban hành Luật AI là cần thiết để tạo khuôn khổ pháp lý cho phát triển bền vững, đồng thời giúp chủ động nắm bắt cơ hội và quản trị rủi ro.
Với 35 điều, luật được thiết kế theo định hướng “quản lý để phát triển”, tạo sự cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Việc ban hành Luật không chỉ giúp hoàn thiện hành lang pháp lý cho một trong những công nghệ có tốc độ phát triển nhanh nhất hiện nay, mà còn khẳng định quyết tâm của Việt Nam trong việc chủ động hội nhập với các chuẩn mực công nghệ toàn cầu, đồng thời xây dựng một hệ sinh thái AI an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.
Thực tế, các ứng dụng AI ngày càng hiện diện rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, từ tài chính - ngân hàng, thương mại điện tử, y tế, giáo dục cho đến truyền thông và quản trị công. Các thuật toán phân tích dữ liệu lớn giúp doanh nghiệp dự đoán hành vi tiêu dùng; hệ thống nhận dạng hình ảnh hỗ trợ chẩn đoán bệnh; các nền tảng AI cũng đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình tự động hóa dịch vụ công. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích to lớn, AI cũng kéo theo nhiều rủi ro mới.
Công nghệ deepfake có thể tạo ra video giả mạo với độ chân thực cao. Các hệ thống thu thập dữ liệu quy mô lớn đặt ra những lo ngại về quyền riêng tư. Trong khi đó, nhiều thuật toán ra quyết định tự động có thể tạo ra thiên lệch nếu dữ liệu huấn luyện không đầy đủ hoặc thiếu tính đại diện.
Trong nhiều trường hợp, người dùng thậm chí không biết mình đang tương tác với con người hay máy móc, hoặc không thể xác định nguồn gốc của thông tin do AI tạo ra. Những vấn đề này đặt ra thách thức lớn đối với quản trị xã hội trong kỷ nguyên số.
Theo nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy, việc xây dựng Luật AI không chỉ nhằm khắc phục khoảng trống thể chế mà còn giúp Việt Nam định vị vai trò trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Ông cho rằng một khung pháp lý rõ ràng sẽ vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trước những tác động tiêu cực của công nghệ mới. Ở góc độ quản trị quốc gia, AI đang tác động sâu rộng đến cấu trúc kinh tế, văn hóa và an ninh. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, AI có thể trở thành nguồn rủi ro đối với xã hội. Chính vì vậy, Luật AI được xây dựng theo hướng ngắn gọn, linh hoạt nhưng đủ sức điều chỉnh những rủi ro cốt lõi của công nghệ, đồng thời tránh tạo ra rào cản đối với đổi mới sáng tạo.
Con người vẫn giữ quyền quyết định cuối cùng
Một trong những điểm đột phá của Luật AI là cách tiếp cận quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Thay vì áp dụng một khuôn khổ cứng nhắc cho mọi loại hình AI, luật phân chia các hệ thống AI thành ba nhóm chính: rủi ro thấp, rủi ro trung bình và rủi ro cao, đồng thời quy định rõ các hành vi bị cấm.
Cách tiếp cận này cho phép cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những hệ thống có khả năng tác động mạnh đến quyền con người và an sinh xã hội.
Nhóm rủi ro cao bao gồm các hệ thống AI được sử dụng trong những lĩnh vực nhạy cảm như tư pháp, tín dụng, y tế hoặc giáo dục. Những hệ thống này phải đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về đánh giá an toàn, minh bạch dữ liệu và cơ chế giám sát trước khi được triển khai rộng rãi.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng trình bày tờ trình về dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV
Ngược lại, các ứng dụng AI có rủi ro thấp, chẳng hạn như trò chơi điện tử, bộ lọc thư rác hoặc công cụ hỗ trợ sáng tạo, được áp dụng cơ chế quản lý đơn giản hơn nhằm khuyến khích đổi mới.
Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhận định, cách tiếp cận này được xây dựng dựa trên việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế. Trong khi Liên minh châu Âu tập trung kiểm soát chặt chẽ để bảo đảm an toàn, Nhật Bản ưu tiên thúc đẩy phát triển công nghệ, còn Hàn Quốc áp dụng mô hình kết hợp giữa quản lý và khuyến khích đổi mới.
Việt Nam lựa chọn con đường trung dung: bảo đảm mức độ an toàn cao hơn mức cơ bản nhưng vẫn duy trì môi trường thuận lợi cho sáng tạo. Luật cũng xác định rõ nguyên tắc quan trọng: không điều chỉnh mô hình AI mà chỉ điều chỉnh đầu ra và hành vi sử dụng. Cách tiếp cận này giúp bảo vệ quyền sáng tạo của doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm các ứng dụng AI khi đưa ra thị trường phải tuân thủ các chuẩn mực xã hội.
Một trong những quy định nhận được nhiều sự quan tâm của xã hội là nghĩa vụ minh bạch nội dung do AI tạo ra. Theo Luật, các nội dung âm thanh, hình ảnh và video được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng AI phải được đánh dấu ở định dạng máy đọc hoặc gắn nhãn nhận diện rõ ràng khi cung cấp ra công chúng. Quy định này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh công nghệ deepfake ngày càng tinh vi. Những video giả mạo có thể mô phỏng giọng nói hoặc ngoại hình của người thật, thậm chí tái hiện những sự kiện chưa từng xảy ra. Nếu không có cơ chế nhận diện, những nội dung này có thể bị lợi dụng để lan truyền tin giả, thao túng dư luận hoặc thực hiện các hành vi lừa đảo.
Theo Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội Bùi Hoài Sơn, việc gắn nhãn nội dung AI không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là vấn đề đạo đức và văn hóa. Ông cho rằng, trong một xã hội số, người dân có quyền được biết họ đang giao tiếp với con người hay với máy móc. Sự minh bạch này là nền tảng quan trọng để xây dựng niềm tin trong môi trường thông tin số. Quy định gắn nhãn cũng giúp bảo vệ các lĩnh vực sáng tạo như điện ảnh, nghệ thuật và truyền thông. Đối với các tác phẩm nghệ thuật có sử dụng AI, Luật cho phép áp dụng phương thức gắn nhãn phù hợp để không làm ảnh hưởng đến trải nghiệm của khán giả.
Bước đi chiến lược của Việt Nam trong kỷ nguyên AI
Bên cạnh việc quản lý rủi ro, Luật AI cũng mở ra nhiều cơ chế nhằm thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp AI. Luật quy định xây dựng hạ tầng AI quốc gia, mở rộng dữ liệu dùng chung và phát triển các trung tâm tính toán quy mô lớn để phục vụ nghiên cứu và ứng dụng AI. Nhà nước khuyến khích mô hình hợp tác công - tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cùng tham gia xây dựng hệ sinh thái AI.
Một điểm đáng chú ý khác là cơ chế sandbox, thử nghiệm có kiểm soát, cho phép các doanh nghiệp startup thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới dựa trên AI trong môi trường pháp lý linh hoạt.
Cơ chế này giúp giảm rủi ro cho doanh nghiệp trong giai đoạn phát triển sản phẩm, đồng thời giúp cơ quan quản lý đánh giá tác động của công nghệ trước khi ban hành các quy định chính thức.
Trong chuyến thăm và làm việc tại Việt Nam về chiến lược AI, Brad Smith, Chủ tịch Microsoft cho rằng việc Việt Nam sớm ban hành luật AI là tín hiệu tích cực đối với các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Theo ông, một khung pháp lý minh bạch giúp doanh nghiệp hiểu rõ các tiêu chuẩn an toàn và trách nhiệm, từ đó tự tin đầu tư và chuyển giao công nghệ.
Từ góc nhìn kinh tế vĩ mô, một khung pháp lý rõ ràng luôn là yếu tố quan trọng đối với các nhà đầu tư. Trong lĩnh vực công nghệ cao, rủi ro pháp lý thường là một trong những yếu tố khiến các quỹ đầu tư thận trọng khi đưa ra quyết định. Luật AI giúp giảm bớt sự mơ hồ về quy định, từ đó giảm chi phí vốn và tăng khả năng thu hút đầu tư vào các lĩnh vực đổi mới sáng tạo. Đối với các quỹ đầu tư mạo hiểm, việc biết rõ giới hạn pháp lý và tiêu chuẩn quản trị là điều kiện quan trọng để định giá các startup công nghệ. Khi các rủi ro pháp lý được kiểm soát tốt, dòng vốn đầu tư sẽ có xu hướng chảy mạnh hơn vào các lĩnh vực công nghệ mới.
Không chỉ giải quyết những thách thức mới của công nghệ, Luật AI còn mở ra một không gian phát triển rộng lớn cho ngành công nghiệp AI và nền kinh tế số của Việt Nam. Luật AI không chỉ quản lý rủi ro mà còn mở ra không gian phát triển mới cho ngành công nghiệp AI và kinh tế số.
Trong một thế giới mà AI đang thay đổi mọi lĩnh vực của đời sống, việc xây dựng “luật chơi” từ sớm giúp Việt Nam không chỉ thích ứng với tương lai mà còn chủ động tham gia định hình các chuẩn mực công nghệ toàn cầu.
Ngày 1/3/2026 vì thế không chỉ là thời điểm một đạo luật có hiệu lực, mà còn là dấu mốc mở ra một kỷ nguyên mới của quản trị công nghệ, nơi AI phát triển mạnh mẽ nhưng luôn nằm trong khuôn khổ của đạo đức, pháp luật và trách nhiệm xã hội.
|
Một nguyên tắc xuyên suốt của Luật AI là lấy con người làm trung tâm. Luật khẳng định AI chỉ là công cụ hỗ trợ và không được thay thế thẩm quyền, trách nhiệm của con người trong những quyết định quan trọng. Mọi hệ thống AI có khả năng ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân phải có cơ chế để con người giám sát, can thiệp và sửa đổi quyết định khi cần thiết.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều quốc gia đang tranh luận về vai trò của AI trong các lĩnh vực nhạy cảm như xét xử, tuyển dụng hoặc cấp tín dụng. Luật cũng đưa ra cơ chế bồi thường thiệt hại nghiêm ngặt đối với các hệ thống AI rủi ro cao. Khi xảy ra sự cố, các chủ thể liên quan phải chịu trách nhiệm bồi thường toàn bộ thiệt hại, kể cả trong trường hợp không chứng minh được lỗi.
|